Die invloed van Filo op die eerste-eeuse denke word wyd erken (vgl. Freeman 2009:67; Greenlee 1975; Hurst 1990:12). Dit kan daarom aanvaar word dat die gelowiges in Rome aan wie Hebreërs gerig was, ook met Filo se denke in aanraking gekom het. Heel waarskynlik was hulle blootgestel aan die wyse waarop Filo die Ou Testament asook die konsepte geloof en kennis in die filosofiese platonisme hervertaal het. In alle waarskynlikheid was die skrywer van Hebreërs van sy lesers se blootstelling aan Filoniese beskouings bewus, juis vanweë die wye invloed van Filo op die denke van die eerste-eeuse samelewing. Die bestudering van die moontlike invloed van Filo op die destydse samelewing noop ’n mens daartoe om ook die invloed van Plato op Filo in gedagte te hou, aangesien daar by Filo ’n besondere vorm van platonisme te bespeur is (Punt 1997:125; Runia 1995:14) en dit vir ’n beskrywing van talle van Filo se gedagtes relevant is. Filoniese platonisme wat vanaf 50 v.C. tot ongeveer die tweede eeu n.C. gestrek het en die brug tussen Plato en die latere Neoplatonisme van veral Plotinus gevorm het (Snyman 1992:254), het volgens Punt (1997:125–126) sy oorsprong in Aleksandrië gehad (Héring 1970:xii). ’n Ander denkstroom wat ’n invloed op die Hebreërgemeente gehad het, was die Gnostisisme met sy aanvaarding van ’n radikale dualisme tussen die sigbare en die onsigbare wêreld asook ’n besondere klem op kennis. Die afdeling ’Gnostisisme’ fokus spesifiek daarop.

Die unieke kenmerke van ’n suiwer platoniese filosofie het ook op Filo van Aleksandrië ’n invloed uitgeoefen. ’n Suiwer platoniese filosofie bestaan in die kenmerkende dualisme tussen die fisiese wêreld en die ideë- (spirituele) wêreld (vgl. De Villiers 1997a:179; Hurst 1984:42; Williamson 1970:268). Hierdie twee wêrelde word op grond van die metafisiese en epistemologiese onderskei en dit gee tot die volgende kontraste aanleiding: sleg teenoor goed; die oënskynlike teenoor die werklike; asook voorlopige persepsies teenoor werklik kenbare idees (Punt 1997:126).

Volgens Ferguson (1993:364–365) het die platoniese dualisme ook sy inslag in die Aleksandrynse denkwêreld gehad, maar is gedurende die Hellenisme deur die Aristoteliaanse logika gewysig tot ’n simbiose tussen Plato se idee van ’n Eerste Beginsel (die volmaakte idee of vorm) en Aristoteles se Hoogste Verstand (onbeweegbare Beweger). Op hierdie wyse is die platoniese ideë deur die mens as die gedagtes van die goddelike verstand beskou. Filo was die eerste skrywer of filosoof wat hierdie voortreflikheid van die goddelike verstand beklemtoon en op ’n wyse beskryf het waardeur hy dit in harmonie met die Skrif wou bring (Allen 1985:72).

Guthrie (1962:45) wys op die platoniese teorie van ideë en die dualistiese wêreldbeskouing wat oënskynlik in Hebreërs voorkom. ’n Aantal tipiese uitdrukkings wat volgens Punt (1997:126) sterk trekke van ’n platoniese dualisme vertoon, word in Hebreërs aangetref, waaronder ἀπαύγασμα [weerspieëling], χαρακτήρ [direkte voorstelling], ὑπόδειγμα [voorbeeld, voorstelling], σκιά [skaduwee, afskaduwing] en ἀντίτυπος [verteenwoordiging] (vgl. ook Hurst 1990:13–21). Ook die vergelyking tussen die aardse en die hemelse tabernakel in Hebreërs word volgens Runia (1993:77) in terme geskets wat oënskynlik met die samesmelting van bybelse en platoniese taal ooreenstem soos wat ook by Filo aangetref word.

Filo het die ganse skepping vanuit ’n platonies-dualistiese vertrekpunt probeer verklaar. Volgens Runia (1993:41) het die konsep van kennis egter ’n sentrale rol in Filo se denke en filosofie gespeel vanweë sy mensbeskouing waarbinne hy die mens as rasionele wese beskryf. Hiermee saam het geloof ook ’n sentrale plek in Filo se gedagtewêreld ingeneem (Williamson 1970:333). Binne die kontras tussen liggaam en siel, die materiële wêreld en die geestelike wêreld, was ware kennis alleen in die onsienlike, die ‘volmaakte idee’ opgesluit. Filo was egter besonder van die grense van menslike kennis bewus (Runia 1993:42). Ware kennis van die geestelike wêreld is nie moontlik nie, aangesien die liggaamlike behoeftes van die materiële wêreld die mens se siel daarvoor afstomp (Williamson 1970:271). Die mens kan dus nie werklik tot kennis van die ‘volmaakte idee’ kom nie. Dit is hier waar Filo die sentraliteit van geloof beklemtoon. Volgens Williamson (1970:331) is geloof vir Filo die wyse waarop die mens uit die kettings van die materiële wêreld, vanuit die gevangeneskap van die liggaam, kan breek om sodoende tot kennis van die geestelike wêreld te kom. Geloof is die waarborg van die onsienbare.

Vir Filo is geloof die wyse waarop mense tot kennis van God kan kom (Williamson 1970:365). Filo gaan selfs so ver om te sê dat geloof in die liggaamlike (materiële) die ekwivalent is van ongeloof in God (geestelike) en dat ongeloof in die stoflike ekwivalent is aan geloof in God (Williamson 1970:335). Filo handhaaf die dualisme van liggaam en siel, maar sien nie die liggaam as ’n gevangene van die siel nie. By Filo is die geloof die belangrikste van alle deugde, maar die τὴν πρὸς τὸ ὂν πίστιν is nie die God van die Bybel nie, maar die god van die filosowe (m.a.w. die filosofiese persepsie van ’n godheid soos by Plato en Aristoteles). Die meeste wat van Filoniese eskatologie gesê kan word, is dat dit op twee skeibare wêrelde fokus: die een fisies en die ander geestelik. By Filo is daar duidelike trekke van die platoniese mensbeskouing, hoewel sekere verskille aantoonbaar is. Hieruit blyk dat Filo nie werklik ’n alternatief op die platoniese dualisme bied nie, maar steeds sy vertrekpunte daaruit neem.

Alhoewel die hoofstroom van Gnostisisme eers gedurende die tweede eeu n.C. herkenbaar geword het (De Villiers 1997b:209), bestaan die moontlikheid dat dit alreeds in ’n voorlopige vereenvoudigde vorm gedurende die voor-Christelike periode bestaan het (Connick 1972:14; De Villiers 1997b:209; Helmbold 1975; Punt 1997:135; Wilson 1968:143). In hierdie verband wys Peel (1970:148), Koester (1982:272–276) en Guthrie (1990:694) op die moontlikheid dat Hebreërs téén die Gnostiese leer geskryf kon gewees het.

Die Gnostiese biblioteek met apokriewe evangelies en ander dokumente wat in 1945-1946 te Nag-Hammadi in Egipte ontdek is, toon die Gnostiese uitleg van die evangelie wat deur sekere (eerste- en tweede-eeuse) sektes aangehang is. Connick (1972) vat die Gnostiese oortuigings soos volg saam:

Teen die agtergrond van bogenoemde bespreking van die Grieks-Hellenistiese denkstrome, word die volgende vraag vervolgens aan die orde gestel: Wat is die openbaringshistoriese korrektief wat die Hebreërskrywer op die Grieks-Hellenistiese denke aan die eerste lesers van die Hebreërboek binne hulle bepaalde samelewingsomstandighede bied?

Van der Walt (2004:49–62) bied ’n samelewingsteoretiese vertrekpunt ten opsigte van die eerste lesers van die Hebreërboek. Die geadresseerdes van Hebreërs was Joodse Christene in Rome wat die Hebreërboek tussen 60 en 69 n.C. ontvang het. Die kern van die evangelieboodskap soos in Hebreërs vervat, is op die realiteit van die toekomstige bedeling gerig wat in en deur Christus reeds aangebreek het. Hiervoor is geloof nodig, maar geloof wat tot ware kennis sal lei. Die Hebreërskrywer wil hierdie geloofskennis versterk, omdat die gevaar bestaan dat die eerste lesers in hulle Joodse kultusdiens kan terugval. Die geloof van die Christene in Rome het, uit die perspektief van die Romeinse owerheid, van hulle ’n politieke bedreiging vir die Romeine gemaak. Aan die een kant het hulle geloof hulle laat uitstaan, maar aan die ander kant moes hulle geloof hulle midde in ’n tyd van vervolging laat vasstaan het. Dit was juis onder keiser Nero dat hierdie Christene vervolging moes verduur. Die versoeking moes groot gewees het om na die bekendheid van die Jodedom terug te val – ’n Jodedom wat in hierdie tyd godsdienstige en politieke immuniteit geniet het en daarom van vervolging vrygestel was.

By die ontvangs van die Hebreërboek het die gemeente uit ’n groot aantal huiskerke bestaan. Die sosiale en ekonomiese gegewens van daardie tyd bevestig dit dat die grootste gedeelte van die Christene van lae sosiale stand was. Die godsdienstige en politieke omstandighede het nie gehelp om hulle omstandighede te verbeter nie.

Die geadresseerdes ontvang die aanmoediging om in die geloof te volhard. Die geloof in Hebreërs is op die toekoms gerig en vir die eerste lesers het dit ’n volhardende lewensingesteldheid behels met die oog op die glorieryke hemelse toekoms wat wag. Die kennis wat dit meebring, kyk verby die dood wat heersend en dreigend is; elke gelowige kan op grond van hierdie geloofskennis volhard, nie meer uit vrees nie, maar vry in die wete dat ’n heerlike toekoms wag.

Midde-in die vervolging was die gelowiges ook aan die invloed van vreemde lerings onderworpe, waaronder Filo se platoniese dualisme asook Gnostisisme. Elkeen van hierdie lerings was in ’n mindere of meerdere mate ’n bedreiging vir ’n korrekte mens- en samelewingbeskouing. Die Hebreërboek verkondig teenoor hierdie dwalings die suiwere evangelie. Geloof is naamlik op die lewende God gerig wat Hom deur sy Seun openbaar het. Redding geskied alleenlik deur geloof hierin. Kennis alleen is nie die bepalende faktor vir redding nie, maar kennis van die onsienlike dinge is alleen moontlik deur die geloof en dit versterk ook die geloof. Kragtens die beloftewoord van God in die verlede, sal Christus in die toekoms weer kom om diegene wat dieselfde geloof deel, op te neem om aan die ewige heerlikheid deel te hê.

Die skrywer van Hebreërs sien die liggaam wel as ’n potensiële bron van gevaar, maar nie as ’n gevangenis van die siel nie. In die Hebreërboek is daar nêrens enige verwysing na die liggaam as die vyand van rasionele denke soos die geval by Filo is nie (Williamson 1970:275).

Die objek van Filo se geloof is nie die God van die Bybel nie, maar die god van die filosowe (m.a.w. die filosofiese persepsie van ’n godheid soos by Plato en Aristoteles). As korrektief hierteen beskryf Hebreërs 10:38–11:3 geloof as geloof in dieselfde God wat Homself in die loop van baie eeue openbaar het en wat gelowiges uit die Skrif ken. Williamson (1970:365) toon aan dat daar nie deurgaans ’n korrelasie tussen geloof en die sien van die onsienbare by Filo voorkom nie. In sommige gevalle verbind Filo wel geloof met ’n visie van God, maar dit is uitsluitlik ’n intellektuele visie, die visio Dei van die filosoof (soos hierbo reeds bespreek). Die taal van Hebreërs rakende geloof en sien vorm egter ’n integrale deel van die unieke eskatologiese situasie waarin die lesers hulleself bevind. Williamson (1970:347) toon aan dat Filo die skeppingswêreld as die duidelikste bewys van God se bestaan en heerskappy beskou. Die bewoording van Hebreërs 11:1 en 3 ten opsigte van geloof as bewys van die onsienbare dinge dien as korrektief hierop. Hebreërs 11:3 verkondig duidelik dat die gelowige deur die geloof weet dat die sienbare dinge deur die Woord van God ontstaan het; dat die sienbare dinge nie uit iets wat sienbaar is, ontstaan het nie. Geloof is nie op sigself ’n bewys hiervoor soos wat Filo geloof in die sin van bewys gebruik nie. Geloof géé aan die mens die wete (die bewys) dat God wel bestaan en dat God die wêreld uit niks geskep het (Witherington 2007:301–302).

Hebreërs bied ’n korrektief op die eskatologiese dimensie van Filo. Die meeste wat van die Filoniese eskatologie gesê kan word, is dat dit op twee skeibare wêrelde fokus – die een fisies en die ander geestelik. Hierteenoor is die eskatologiese fokus van Hebreërs op twee aeone gerig, met ander woorde die vooruitskouing op ’n toekomstige bedeling wat tot sy volheid sal kom na afloop van die eerste. In hierdie opsig vertoon Hebreërs trekke van die Joodse eskatologie, maar dan Christologies ingeklee.

Williamson (1970:371) verduidelik hoe die eskatologiese karakter van geloof in Hebreërs 11 die toekomstige dinge ’n werklikheid maak. Volgens Hebreërs 11 is geloof ’n positiewe reaksie op gebeure wat tot op hede deur geen menslike oog gesien kon word nie. Geloof behels egter die herkenning dat ’n keerpunt in die geskiedenis bereik is vandat Christus mens geword het, en dat dinge waarop daar in die verlede gehoop is, werklik begin plaasvind het. Met Christus se koms na die aarde is ’n reeks gebeure aan die gang gesit wat die toekoms nader gebring het en wat hoop en belofte tot werklikheid en volvoering getransformeer het. Hiervan wil Hebreërs 11 getuig. Volgens Williamson (1970:371) is hierdie eskatologiese karakter van geloof nêrens by Filo te bespeur nie.

Die klem in die Gnostiek val tot ’n baie groot mate op kennis (Nock 1964:7) – in die eerste plek kennis aangaande die mens. Daarom gaan dit vir die mens in die Gnostiek oor vrae soos wie hy is, wat hy was en waaruit hy verlos moet word. Deur rasionele inspanning alleen kan die mens vanuit sy posisie van gevangenskap in hierdie wêreld van die pad tot verlossing bewus raak. Volgens De Villiers (1997b) word:

Die klem op kennis en die moontlikheid van die verkryging daarvan het die navolgers van die Gnostiese beweging ’n intellektuele hoogmoed besorg (vgl. Pagels 1979:121): hulle, en hulle alleen, besit die ware kennis wat tot ’n lewe saam met die ware God kan lei (Thompson 1998:316).

Die aanloklikheid van die Gnostiese leer kon vir die eerste lesers van Hebreërs op die vlak van gevangenskap in hierdie wêreld gelê het asook die moontlikheid om deur die inperkings van die gevangenskap te breek op reis na die hemelse tuiste – veral gemeet aan hulle inperkings en ekonomiese status as uitgeworpenes in Rome. Met betrekking tot hierdie artikel is dit daarom te verstane dat die outeur van Hebreërs in die besonder die aandag op geloof vestig om daarmee die kennisaspek in perspektief te stel. In die Gnostisisme is kennis die bepalende faktor tot verlossing uit hierdie wêreld om daardeur die voleinding te bereik. Geloof word tot ’n funksie van kennis gedegradeer.

In teenstelling met die Gnostiese leer stel Hebreërs dat redding nie van kennis afhanklik is nie, maar van geloof in die hoëpriesterlike offer van Christus (vgl. Heb 10). Käsemann (1984:39) praat van gehoorsaamheid aan die geloof wanneer ’n mens (in vertroue op die goddelike belofte) gewillig deur die teenswoordige tyd van lyding tot by die hemelse toekoms gelei word. Deur die geloof kom ’n mens tot die wete dat daar ’n onsigbare werklikheid is; dat die wêreld nie ontstaan het uit iets wat die mens kan sien nie, maar uit iets wat vir die menslike oog onsigbaar is (Heb 11:3), naamlik dieselfde God wat sy Seun gestuur het om ’n offer te wees vir diegene wat in Hom glo. Geloof in Hebreërs sluit kennis nie uit nie, maar rig die kennis op die ewige verlossing wat bewerk is.