In Nederlandse verband het S. van der Linde die voortou geneem om die term piëtisme konstruktivisties vir die Duitse piëtisme te reserveer en sy voorkeur vir ‘Nadere Reformasie’ ter tipering van die Nederlandse piëtisme uit te spreek (kyk ook Van der Linde 1954:215–225; 1967:5–16; 1973:193–205; 1976a:6–21; 1976b:246–267; 1976c:189–200). Van der Linde se navolger, C. Graafland, brei hierdie onderskeid tussen die piëtisme en die Nadere Reformasie uit deur ’n konstruktivistiese metodologie ter beskrywing van die Nederlandse piëtisme van die sewentiende en agtiende eeu aan te wend. In sy vergelykende studie oor die Reformasie en Nadere Reformasie, tref hy onderskeid tussen die sistematiese en stigtelike skrywers van die Nadere Reformasie. Tot die eerste groep reken hy Guilielmus Amesius (1576–1633), Gisbertus Voetius (1589–1676), Johannes Coccejus (1603–1669) en Hermannus Witsius (1636–1708); tot die laaste groep word Ian Tafiin (c. 1528–1602), W. Teellinck (1579–1629), Jacobus Koelman (1633–1695) en W. à Brakel (1635–1711) gereken. Volgens Graafland (1961) het die Nadere Reformasie ’n geleidelike oorgang na piëtisme beleef – ’n tendens wat in vergelyking met die Reformasie rasionaliserend en verengend afgeloop het. ’n Soortgelyke beperkende visie op die Nadere Reformasie kulmineer by T. Brienen, L.F. Groenendijk, W.J. Op ’t Hof en C. Meeuse in ’n definisie wat poog om hierdie beweging van die piëtisme te onderskei. Uitgaande van die veronderstelling dat die Nadere Reformasie uitsluitlik op die sewentiende eeu betrekking het, definieer hulle hierdie Protestantse godsdiensbenadering as synde die beweging binne die Nederlandse Gereformeerde Kerk wat teen die algemeen verbredende wantoestande en misopvattinge in die Kerk gerig was en wat die verdieping en verbreding van die sestiende-eeuse Hervorming beoog het en met profetiese geesdrif hulle vir die innerlike deurlewing van die gereformeerde leer en die persoonlike lewensheiliging sowel as die radikale en totale heiliging van alle terreine van die lewe beywer het (Brienen et al. 1983:109–113).

Die Duitse skrywer Johannes Wallmann het beslag gegee aan die konstruktivistiese benaderings tot die piëtisme deur histories-kronologies tussen Nadere Reformasie en piëtisme te onderskei (Wallmann 2010):

Wie niemand in Deutschland gegenwärtig noch von einem englischen Pietismus redet, so ist auch die Rede von einem niederländischen Pietismus durch das Aufkommen des Begriffs, ’nadere Reformatie’ problematisch geworden. (p. 414)

Wallmann se kronologiese onderskeid behels dat die Nadere Reformasie ongeveer ’n eeu vroeër as die piëtisme begin en ’n hoogtepunt bereik nadat laasgenoemde ’n aanvang geneem het. Die hooffigure van die Nadere Reformasie, naamlik Ian Taffin (1528–1602), Willem Teellinck (1579–1629), sy broer Eewoud Teellinck (1571–1629), Godefridus Udemans (1581/1582–1649), William Ames (1576–1633), Gisbertus Voetius (1589–1676), Andreas Essenius (1618–1677), Johannes Hoornbeeck (1617–1666), Theodorus à Brakel (1608–1669), en Jodocus van Lodenstein (1620–1677) was gevolglik persone wat gedurende die eerste twee-derdes van die sewentiende eeu – met gedeeltelike teruggrepe op die sestiende eeu – opgetree het (Wallmann 2010:417). Wallmann (2010:417) deel Wilhelm Goeters se standpunt dat hierdie skrywers wat aan die ‘voorbereiding van die piëtisme’ ’n aandeel gehad het, strenggesproke tot die Dordrechtse Ortodoksie behoort en dat die Nederlandse piëtisme eers in 1670 by Johannes de Labadie (1610–1674) ontstaan het.

In vergelyking met die Duitse piëtisme behels Wallmann se kronologie dat die hooffigure van die Nadere Reformasie nie tydgenote van die vroeë Duitse piëtiste is nie, maar eerder van die Lutherse Ortodoksie van die sewentiende eeu. Die hervormingsidee van die piëtisme in die Lutherse Kerk het ’n aanvang by die Lutherse Ortodoksie geneem. Was die Nadere Reformasie die historiese ekwivalent van die hervormingstrewe van die Lutherse Ortodoksie? Anders gestel: Het die Nadere Reformasie kronologies ’n voorsprong op die piëtisme gehad? Volgens Wallmann (2010:418) was die Nadere Reformasie nie die ekwivalent van die piëtisme nie, maar die Nederlandse ekwivalent van die Arndtse vroomheidsbeweging wat, terminologies gesproke, nie tot die piëtisme behoort nie. Die Arndtse vroomheidsbeweging val gevolglik saam met die aanvang van die Nadere Reformasie, terwyl die piëtisme as spirituele beweging eers by Spener begin (Wallmann 2010:218 e.v.). Vervolgens is die Arndtse vroomheidsbeweging grootliks op die verbetering van die individu in die nastrewing van vroomheid gerig (Wallmann 2010:418 e.v.). Die Nadere Reformasie stem daarom eerder met die Lutherse Ortodoksie ooreen as wat dit met die piëtisme saamval (Wallmann 2010:419).

Volgens Wallmann stam die klassieke stigtelike literatuur van die Duitse Lutheranisme nie uit die piëtisme nie, maar uit die Lutherse Ortodoksie. In Nederland was die ‘Oude Schrijvers’ – die stigtelike outeurs van die sewentiende eeu – deel van die Nadere Reformasie. Die Nadere Reformasie vloei dus nie uit die Nederlandse Ortodoksie soos die piëtisme in Duitsland uit die Ortodoksie nie. Die Nadere Reformasie was gevolglik geen navolging van die Ortodoksie in Nederland nie, maar was self die gereformeerde Ortodoksie in praktiese gestalte. Daarteenoor was die klassieke stigtelike boeke van die Lutherane die uitvloeisel van die Lutherse Ortodoksie van die sewentiende eeu en nie van die piëtisme nie (Wallmann 2010:420 e.v.).

In die vroeëre Suid-Afrikaanse piëtisme-navorsing was die neiging om die term Nadere Reformasie vir sowel die sewentiende as die agtiende-eeuse Nederlands-gereformeerde skrywers te gebruik. C.J. Malan gebruik byvoorbeeld die term ‘Oude Schrijvers’ om die Nederlandse kerklike beweging aan te dui wat in Zeeland ’n aanvang geneem en mettertyd deur die hele Nederland versprei het (Malan 1984a:13–36; 1984b:442). Malan identifiseer Voetius as die outeur met die grootste invloed in hierdie beweging. Die strewe van die Nadere Reformasie was om ’n nadere reformasie van die kerklike lewe en alle terreine van die Nederlandse volkslewe te bewerkstellig (Malan 1984b:442). Die stimulus hiertoe was die pleidooie wat reeds by die Sinode van Dordrecht vir die praktiese beoefening van die godsaligheid (praxis pietatis) opgegaan het (Malan 1984b:442). Malan (1984b:443) beperk die Nadere Reformasie tot ’n godsdiensbeweging wat uitsluitlik tot Nederland beperk was en rigtinggewend deur praktiese omstandighede in die Nederlandse Gereformeerde Kerk beïnvloed is. Van hierdie omstandighede was kerklike deformasie, verwêreldliking en toenemende sekularisasie op alle lewensterreine aspekte wat direk tot Nadere Reformasie aanleiding gegee het (Malan 1984b:444). Die gees van verwêreldliking skryf Malan (1984b:445) grootliks aan die invloed van Johannes Coccejus toe. Met die oog op ’n sistematiese studie van die Nadere Reformasie gebruik Malan (1984b:452) kriteria soos geografiese lokalisering, mistieke affiniteite, kerklike betrokkenheid, profeties-historiese bydraes en ’n fase-indeling van die belangrikste skrywers . Die eerste fase was ’n profetiese tydperk, gevolg deur ’n mistieke fase met gepaardgaande verinnerliking van die godsdienstige lewe, en uiteindelik ’n derde fase van verstarring. Die tydperk van die Nadere Reformasie dek, volgens Malan, die hele tydperk van die Verenigde Oos-Indiese Kompanjie (VOC) se bewind aan die Kaap – vanaf die vestiging in 1652 tot met die einde van die Kompanjie in 1795. Hierdie benadering was bykans die teenoorstaande van dié van Heppe en Ritschl.

Hoewel Karel Schoeman nie ’n tydsaanduiding vir die ontstaan van die piëtisme gee nie, trek hy wel bepaalde piëtistiese lyne tot in die sewentiende eeu deur. Hy (Schoeman 1996:12) identifiseer reeds onder Nederlandse Protestante ’n lankgevestigde piëtistiese stroming wat deur godsdienstige ontwikkelings in Duitsland en die Herrnhutter Broedergemeente beïnvloed is. In die aanvangsfases van die Nederlandse piëtisme ken Schoeman (2011:270–272) ’n belangrike rol aan Jacobus Koelman se invloed toe. Schoeman (2014:300–301) bring die Nederlandse piëtisme-opbloei direk in verband met die stroewe en formalistiese kerklike bediening van die sewentiende en agtiende eeu. Benewens Nederlands-piëtistiese strominge onderskei hy (Schoeman 1997b:123–126) ook vroeë Duitse en Engelse piëtistiese neigings. Voorts beklemtoon hy (Schoeman 1997b:278–280) die taning van die Nederlandse piëtisme teen 1720 en wys op die skouspelagtige opbloei van die piëtisme tydens die Nijkerkse beroeringe van 1749. Hoewel Nederlandse skrywers na ‘Nadere Reformasie’ verwys, verkies Schoeman (1997b:125) om van Nederlandse piëtisme te praat.

Schoeman (1997a:27) beskryf die Kaapse piëtisme as ’n spirituele verskynsel wat na vore getree het nadat die piëtisme in Nederland reeds sy aansien verloor het. Dit word aanvaar dat Theodorus van der Groe (1705–1784) – wat ook uitgebreide korrespondensie met Susanna Bosman (weduwee De Vries) aan die Kaap gehandhaaf het –die laaste verteenwoordiger van die Nadere Reformasie (as Nederlandse piëtisme) was (Schoeman 1997a:27). Hoewel die Kaapse inwoners eerste kontak met die Duitse piëtisme gehad het, het die Nederlandse piëtisme later in die agtiende eeu ’n blywende impak op die Kaapse piëtisme uitgeoefen (Schoeman 1997b:128 e.v.) – ook vanweë die werwing van Duitsers deur die VOC in die Nederlands-Duitse grensgebied (Schoeman 2010a:217–218). Teen die einde van die agtiende eeu vind die opbloei van piëtisme aan die Kaap dus plaas toe dit in Nederland reeds ‘uitgebloei’ was (Schoeman 1997b:279–280). Die lae peil van geestelike lewe aan die Kaap met die meegaande tendense van lang, omslagtige, hoogdrawende preke (‘serebraal vol welluidende retoriek’), het ’n beduidende bydrae tot die voortgaande verbreding van die piëtisme onder die Kaapse gelowiges gelewer (Schoeman 1997b:119). Die aanwesigheid van ’n beduidende getal Lutherse gelowiges van Duitse oorsprong, tesame met die nawerking van die Morawiese sendeling Georg Schmidt en die Herrnhutter-sending, het tot die langwerkende effek van die piëtisme aan die Kaap bygedra (Schoeman 1999:214; 2010b:99 e.v.; 2013:410 e.v.). Die invloed van stigtelike leesstof van Lutherse oorsprong word deur Schoeman (1997a:25) as ’n belangrike bydrae tot verdieping van die piëtisme aan die Kaap beskou. Gedurende die tweede helfte van die agtiende eeu het die piëtisme-beweging ’n sterk neiging tot selfekspressie veral onder Kaapse vroue gehad (Schoeman 1997a:25). Ook onder invloed van die Londense Sendinggenootskap bereik die piëtisme in 1860 ’n hoogtepunt – ’n herlewing waarin ds. Van der Lingen ’n groot aandeel gehad het (Schoeman 2010b:108). Schoeman is daarom van mening dat die piëtisme op Suid-Afrikaanse bodem later as die vergestalting daarvan in Europa na vore getree het en langer ’n modebeweging aan die Kaap was as die Europese eweknie-spiritualiteit.

Karel Schoeman se navorsing oor die piëtisme aan die Kaap het vanaf ’n konstruktivistiese siening tot dié van ’n transkonfessionele standpunt verbreed. In sy biografie oor Susanna Smit (1799–1863) en sy ondersoek na die piëtisme in die vroeë geskrifte van Suid-Afrikaanse vroue figureer die piëtisme aan die Kaap as ’n manifestasie van die Nadere Reformasie (Schoeman 1995:168–169). In sy biografie oor Machtelt Smit (1749–1821) beskryf Schoeman (1997b) die piëtisme egter as ’n transnasionale en transkonfessionele fenomeen, synde deel van ’n beweging wat gedurende die sewentiende eeu onder Protestantse gelowiges van Noord-Europa ontwikkel het in reaksie op wat hulle as die formaliteit en dogmatisme van die amptelike kerkgenootskappe ervaar het. Bowenal is dit in die sewentiende eeu sterk deur die ywerige vertaling van Engelse stigtelike werke in die Duitse taal bevorder (Schoeman 1997b:123–126). Die bedoeling met die piëtistiese beweging was geensins om van die bestaande kerke weg te breek nie. Dit was eerder bedoel om hulle bediening aan te vul deur lidmate wat oor hulle sieleheil besorgd was vir wedersydse stigting en bemoediging bymekaar te bring om naas leersuiwerheid ook aandag aan lewensheiliging en vroomheid te skenk tesame met ’n uitgesproke neiging tot mistiek (Schoeman 1997b:124). Die piëtisme as internasionale en nie-dogmatiese beweging het volgens Schoeman (1997b:124) geensins die lidmate aangespoor om van die bestaande kerke weg te breek nie, maar eerder om hulle bediening aan te vul deur konventikels, klein, informele huisbyeenkomste, gemeenskaplike ondersteuning asook stigting en bemoediging buite die beheer van die kerk, gemeente of predikant. Vervolgens beskryf Schoeman (1997b:124–125) die piëtisme breedweg as ’n spirituele beweging met die klem op persoonlike bekering, geestelike wedergeboorte, sondebesef, ’n hunkering na Christus se inwoning in die gelowige siel, die onderskeid tussen verstandskennis van God en Christus se genadige geskenk van redding, daaglikse en voortdurende selfondersoek en die skep van ’n nuwe alledaagse spiritualiteit waarin teologisering geen plek het nie. Die transkonfessionele ontluiking van die piëtisme word deur Schoeman (1997b:126) deels toegeskryf aan die intense wisselwerking binne die destydse Protestantisme soos die oriëntasie van sommige hooffigure op die Engelse en Skotse Puritanisme.

Tradisionele historiografiese interpretasies van die sewentiende- en agtiende-eeuse spiritualiteit aan die Kaap verskraal dit tot die Nederlandse Nadere Reformasie. Hierdie benaderings het veelal negatief op die piëtisme se invloed aan die Kaap gereageer. Die herdenking in 1952 van Van Riebeeck se aankoms in Suid-Afrika in 1652, het beduidend tot hierdie standpunte bygedra. In die Boekspieël van Suid-Afrika (Komitee vir Boekuitstalling Van Riebeeck-Fees 1952), ’n gepubliseerde uitstallingskatalogus van Nederlandse boeke in Suid-Afrika, ter herdenking van die aankoms van Jan van Riebeeck aan die Kaap op 6 April 1652, word na ’n 1860-kongresrede van John Murray verwys in die opsig dat:

(v)oorheen heeft men uit Holland ingevoerd de predikatie- en gebedenboeken der voorvaderen, gelijk dit nog geschiedt. Bekend is het hoe gewild, vooral in sommige afgekegene districten, de werken van Sluiter, Mel, Smytegelt en à Brakel nog zijn. (bl. 49–40)

Die boeke wat in die katalogus opgeneem is, gee bykans uitsluitlik ’n beeld van die geestelike vroomheidsliteratuur, preekbundels, gebedeboeke, en stigtelike liedere en psalmboeke van Nederlandse oorsprong. Slegs één Duitse bron is opgeneem: die Lutherse Bybel (Komitee vir Boekuitstalling Van Riebeeck-Fees 1952:56–61).

In sy bydrae tot die 300-jarige herdenking van die vestiging van die Nederduitse Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika maak F.J.M. Potgieter (1952:48) melding van die opkoms van die Spenerse piëtisme in Duitsland asook die ‘verteenwoordigers van die piëtistiese rigting’ in Nederland en dat baie gelowiges aan die Kaap by gebrek aan ware geestelike spyse ‘gedurende die eerste helfte van die agtiende eeu by die opkomende piëtisme besieling gaan put’ het. Vervolgens noem hy (Potgieter 1952:48–49) Willem Teellinck, Gerhard Tersteegen (1697–1769), Wilhelmus à Brakel, Abraham Hellenbroek (1635–1731), Bernardus Smytegelt (1665–1739), Jacobus Borstius (1612–1680), Theodorus van der Groe (1705–1784) en Wilhelmus Schortinghuis (1700–1750) as verteenwoordigers van die piëtistiese rigting – almal eksponente van die Nadere Reformasie. Hoewel die piëtisme op ‘prysenswaardige wyse’ groot nadruk op die vroom lewenswandel gelê het, was die grootste tekortkoming daarvan dat dit die aksent van die Skrif na die subjek verskuif het. Die gevolg daarvan was dat daar nie genoeg ag geslaan is op die feit dat die Woord van God ook norm van die ‘verdowe ervaring’ is nie (Potgieter 1952:49). Waar die Skrif nie sentraal staan nie, kon die piëtisme ook nie streng teosentries wees nie, en kon die leer aangaande die Vader en die Heilige Gees nie tot sy reg kom nie (Potgieter 1952:49). Die belangrikste kenmerke van die piëtisme is, volgens Potgieter (1952):

dat dit alle mense deur ’n langdurige, bange worsteling, die Busskampf, tot bekering wil lei, en dat die bekeerdes hulle dan separatisties in afsonderlike geselskappe of ‘konventikels’ terugtrek. Hierdie wêreldmyding het as noodwendige gevolg dat die godsdiens altyd as iets aparts naas die natuurlike lewe bly staan en nie organies inwerk op maatskappy, volk, staat, kuns, wetenskap, ens., nie. (bl. 49)

In Malan (1981; kyk ook Malan 1984a) se werk Die Nadere Reformasie erken hy dat oor die begrip Nadere Reformasie ’n ‘Babelse spraakverwarring’ heers (bl. 1); dat die onderskeid tussen die terme Piëtisme en Nadere Reformasie moeilik te bepaal is (bl. 1); en dat ‘Nadere Reformasie’ ’n nuwe benaming vir hierdie geestestroming is, maar nie van volgehoue kritiek gevrywaar kan word nie (bl. 2). Vervolgens beskryf Malan (1981:3) die Nadere Reformasie as ’n Nederlandse kerklike beweging uit die sewentiende eeu wat in Zeeland begin en gaandeweg deur die hele land versprei het. Die wortels van die Nadere Reformasie lei Malan (1984a:2–7) hoofsaaklik terug tot Johannes Calvyn (1509–1564), die Skolastiek, die mistiek en die Moderne Devosie. Malan kom tot die slotsom dat die werke van die Nadere Reformasie die godsdienstige ingesteldheid van sewentiende-en agtiende-eeuse Kaapse inwoners bepaal het. Hy (Malan 1984a:43) lei dit af uit beskikbare eksemplare in museums, biblioteke of privaatbesit: ‘Ek het Sluyter, Smijtegelt, à Brakel, Hellenbroek, Mel, Van Lodenstein, Groenewegen en Costerus behandel, omdat ek hulle werke kon opspoor.’ Malan (1984a) voeg by:

Al het ek nie bewyse daarvoor nie, is ek seker dat die werke van die manne van die Nadere Reformasie naamlik Taffin, Willem Teellinck, Amesius, Voetius, Johannes Teellinck, Koelman, Theodorus à Brakel, Van Lodenstein, Comrie en Van der Groe, met net soveel aandag deur ons voorouers gelees is. Of laat ek dit nog breër stel: wie weet hoeveel werke van die meer as 500 skrywers van die Nadere Reformasie (genoem in Bylae A) is nie deur ons voorouers met vrug gelees nie! (bl. 43)

In Malan (1984b) se bydrae tot ’n versamelwerk oor die invloed van die Reformatoriese tradisie, ‘The old authors (Oude schrijvers) and their influence on Calvinism in South Africa’, kom hy tot die volgende slotsom rakende die invloed van die Nadere Reformasie op die vroeë inwoners in Suid-Afrika:

The one point is that they had a very real influence on our ancestors. Yet their influence had not been such that South African Calvinism could be side-tracked. On the contrary. Under the blessing hand of the Lord our God Calvinism has known phenomenal growth at the southern tip of the African continent. Soli Deo Gloria! (p. 466)

Die afgelope drie dekades het Karel Schoeman se historiografiese navorsing oor die sewentiende- en agtiende-eeuse kerklike lewe en spiritualiteit aan die Kaap ook belangrike korrektiewe op die tradisionele verskraling van die Kaapse piëtisme tot die Nadere Reformasie gebring. In sy voorloper-publikasie oor piëtistiese tendense onder vrouegelowiges in Suid-Afrika, stel Schoeman (1995:31 e.v.) die rol van die Londense Sendinggenootskap sentraal. Hy voeg by dat die Nederlandse piëtisme of ‘Nadere Reformasie’ die Christosentriese inslag van die Sendinggenootskap versterk het en dwarsdeur die agtiende eeu tot taamlik diep in die negentiende eeu onder blanke gelowiges van Suid-Afrika werksaam was – binne die raamwerk van die Calvinisme, maar buite die struktuur van die amptelike Kerk. Mettertyd gee Schoeman blyke van sy oorgang vanaf die tradisionele konstruktivistiese piëtisme-interpretasies na ’n transnasionale piëtisme van transkonfessionele aard.

In sy biografie oor J.J. Kicherer en die vroeë sending identifiseer Schoeman (1997b:278–281) ’n sterk piëtistiese stroming wat gedurende die agtiende eeu verder beïnvloed is deur godsdienstige ontwikkelings in Duitsland en die vestiging van die Broedergemeente (of Morawiërs) te Zeist in 1746. Hy maak ook melding van die invloed van die Europese piëtisme waarmee besoekende predikante en lede van die plaaslike Lutherse gemeenskap aan die Kaap in aanraking gebring is (Schoeman 1997b:278–279).

In ’n studie oor die spirituele literatuur van vrouegelowiges aan die Kaap, verreken Schoeman (2010b:98 e.v.) die bydrae van die Duitse bevolking tot die godsdienstige inslag aan die Kaap. Die sendeling Georg Schmidt se koms na die Kaap lei tot ’n onmiddellike opbloei van vroomheid vanweë die aanwesigheid van ’n beduidende aantal Lutherane van Duitse herkoms en die betreklik wye beskikbaarheid van stigtelike leesstof wat die piëtistiese neigings versterk het (Schoeman 2010b:98 e.v.).

In sy biografie oor die vroulike piëtis en sending-yweraar, Machtelt Smit, kom Schoeman (1997b:123–124) tot die gevolgtrekking dat selfs die Nederlandse immigrante na die Kaap nie noodwendig Calviniste was nie, terwyl Duitsers en Skandinawiërs aan die Kaap oorwegend Lutherane was, sodat daar nie-amptelik ‘op godsdienstige vlak dus meerdere godsdienstige strominge aan die Kaap aanwesig’ was en ‘die vernaamste daarvan kan waarskynlik op veralgemenende wyse as piëtisme beskryf word’

As transnasionale godsdiensbeweging beskryf Schoeman die piëtisme as deel van ’n beweging wat gedurende die sewentiende eeu onder Protestantse gelowiges van Noord-Europa ontwikkel het in reaksie op wat hulle as die formaliteit en dogmatisme van die amptelike kerkgenootskappe ervaar het. Dit was ingeskakel by ’n komplekse proses van kulturele en godsdienstige interaksie tussen Protestantse handelsnasies rondom die Noord- en Oossee – Skotland, Engeland, Nederland, Noord-Duitsland, Skandinawië en die Baltiese lande – wat deur skeepsvaarders, koopmanne, studente, reisigers, emigrante en vlugtelinge bevorder is en ook na Noord-Amerika oorgedra is. Dit is ook deur die vertaling van Engelse stigtelike werke in die Duitse taal versprei (Schoeman 1997b:123–124). As breë aanduiding van die piëtistiese spiritualiteit beskryf Schoeman (1997b:124) dit in terme van persoonlike bekering, geestelike wedergeboorte, sondebesef, ’n hunkering na Christus se inwoning in die gelowige siel, die onderskeid tussen verstandskennis van God en Christus se genadige geskenk van kennis van redding, daaglikse en voortdurende selfondersoek, en nederigheid; dus, die skep van ’n nuwe alledaagse spiritualiteit waarin teologisering geen plek het nie.

Schoeman (1997b:126; 2010a:217–218) se ondersoek na die Lutherse piëtisme en die inslag daarvan in die Kaapse nedersetting het toenemend die invloed van die Duitse piëtisme beklemtoon: eerstens in Nederland vir sover daar gedurende die sewentiende en agtiende eeu noue kontak tussen Nederland en die aangrensende Duitse state bestaan het veral deur werwing van arbeiders deur die VOC. Tweedens het dit aan die Kaap deur direkte kontak van die Kaapse inwoners met die Duitse piëtisme (Schoeman 1997b:128), Zinzendorf se Morawiese Broeders (Schoeman 2011:278–279), Duitse himnodie (Schoeman 1997b:130), publikasies van diverse mistiek-piëtistiese inslag (Schoeman 1997b:134), die aktiewe Lutherse gemeente aan die Kaap (Schoeman 1997b:278–281; 1999: 214, 2010b:98), boekverspreiding veral deur die Nederlander Johannes Needer (Schoeman 1997b:134–136; 2001:370–371; 2011: 270–272) en besoekende Duitse sendelinge aan die Kaap voorgekom (Schoeman 2012:410; 2014:300–301).

Die Kaapse piëtisme wat uit diverse piëtistiese rigtings geïnspireer en gevoed is, word deur Schoeman (1997a:25) getipeer as ’n informele, nie-sektariese godsdienstige beweging wat baie aandag aan die lewensheiliging en vroomheid van die individu geskenk het. Dit is deur die bestaan van konventikels, synde klein, informele huisbyeenkomste van gelowiges gekenmerk en het ’n belangrike bydrae tot die opkoms van die sendinggedagte in die agtiende eeu gelewer.

Schoeman identifiseer ’n aantal verskille tussen die Nederlandse en Kaapse piëtisme. Eerstens is dit moontlik dat die sterk Duits-Luthers-Morawiese invloede wat aan die Kaap geheers het in sekere mate ’n teenwig vir die oordrywings van die ‘Presieses’ in Nederland en elders kon verskaf (Schoeman 1997b:279–280) en dat die gees van die agtiende-eeuse Nederlandse piëtisme op daadwerklike wyse onder gelowiges ingevoer en versprei is as teenwig vir die invloed wat so lank deur Lutherane en Morawiërs hier uitgeoefen is (bl. 323). Die vroomheid in Kaapse kringe wat meestal uit onopgeleide mense bestaan het, het veral die vorm aangeneem van die kompulsiewe en meganiese aaneenryging van min of meer toepaslike Skrifaanhalings of geykte passasies uit stigtelike werke om op bykans ‘inkantoriese wyse’ die gewenste stemming van berou, ootmoed of dankbaarheid onder die betrokkenes tot stand te bring (Schoeman 2010b:104–105).

Voorts was die Kaapse piëtisme in sy verwysingsveld sterker Ou-Testamenties gekleurd as in Europa en in ’n groter mate op God die Vader gerig’ Dit kan moontlik as die mees besondere bydrae van die publieke kerk en sy prediking tot die Kaapse piëtistiese stroming gesien word (Schoeman 2010b:104–105). Die kenmerkende piëtistiese stroming in die Suid-Afrikaanse geloofslewe het waarskynlik sy kulminasie bereik in die groot herlewing wat in 1860 tot 1861 binne die Nederduitse Gereformeerde Kerk plaasgevind het (Schoeman 2010b:107).

Die opkoms van die piëtistiese godsdienskultuur in Duitsland word met die opbloei van mistieke bekeringspiritualiteit geassosieer. Spener se piëtisme-begrip was reeds onverbreeklik vervleg met mistiek-georiënteerde sentimente van spirituele selfontwaking en bekering. Met die aanvang van die sewentiende eeu het mistieke spiritualiteit tot ’n mindere mate by die Nederlandse gereformeerde piëtiste voorgekom. Sedert die einde van die sewentiende eeu het die mistieke inslag in die Protestantse spiritualiteit egter beduidend in Nederlandse piëtistiese kringe toegeneem sodat ’n noemenswaardige aantal sektes met mistieke neigings ontstaan het – waarvan Labadiste, Gichteliane, Deurhoviane en Hattemiste van die mees onaanvaarbares was (Schoeman 1997b:125). Private godsdienstige byeenkomste in die vorm van konventikels – deur Jacobus Koelman beskryf as private vergaderings van vromes waarin ’n mens van God en sy Woord tot stigting spreek, mense saambid, sing en mekaar ‘verwakkert’ – sou in die Nederlandse sowel as die Duitse piëtistiese godsdienskultuur blyke van die mistieke beoefening van die geloof gee (Schoeman 1995:168–169). Onder gelowiges aan die Kaap en in pionieromstandighede in die binneland sou hierdie mistieke tendense in die vorm van veral tropologiese Hoogliedmetafore na vore kom. (Raath 2016a:1–11; Schoeman 1995:181–182).

Die gebrek aan bevindelik-mistieke prediking het die teelaarde vir kerklidmate geskep om naas leersuiwerheid ook aandag aan lewensheiliging en vroomheid te skenk en daarmee saam ook ’n uitgesproke voorkeur vir mistiek en die kultivering daarvan in klein informele huisbyeenkomste (Schoeman 1997b:124). Veral die werksaamhede van die Labadiste het die bestaande konventikel-kultuur bevorder en onder piëtiste tot ’n ‘akosmiese mistiek’ (Schoeman 1997b:127) aanleiding gegee.

Die sirkulasie van die mistieke Duitse werke van Jakob Böhme (1575–1624), Johann Arndt (1555–1621) en Gottfried Arnold (1666–1714) onder Kaapse inwoners gee blyke van die toenemende mistieke spiritualiteit wat sedert die aanvang van die agtiende eeu aan die Kaap posgevat het (kyk Schoeman 1997b:134–136). Aan die Kaap sou mistieke vervoering gepaard met intense Bybelstudie, soeke na geestelike gemeenskap en verhoogde vlakke van spirituele bewussyn kenmerkend van piëtiste soos Machtelt Smit word (Schoeman 1997b:284–285).

Die mistieke inslag van die Kaapse piëtisme sou toenemend deur die volgende gekenmerk word: ’n godsdienskultuur van spirituele selflediging, geestelike verheldering en mistieke ervarings, spirituele besinning en die amoreuse rus in Christus asook meditasie, kontemplasie en ekstatiese geestelike belewenisse, insidentele ervarings van geestelike verlating en verwerping van die gelowige siel, en die voortgaande hunkering na die verenigde lewe met Christus (Raath 2016b:170–192). Hierdie tendense, wat parallel tot die Duitse en Nederlandse piëtisme van die agtiende en negentiende eeu aan die Kaap ontwikkel het, vertoon ’n kollektiewe bewussyn van spirituele selfontlediging; geestelike ego-verligting en intense vlakke van persoonlike godsdienstige ervarings – tendense wat reeds sedert die aanvang van die sewentiende eeu eksplisiet of implisiet deel van die piëtistiese spiritualiteit in Duitsland was.

Teen die middel van die agtiende eeu is die Ortodokse elemente van die Protestantse spiritualiteit aan die Kaap tot so ’n mate verdring dat daar van ’n ‘egte mistieke spiritualiteit’ sprake was. Reeds die ‘proto-piëtisme’ van die sewentiende-eeuse en die eerste helfte van die agtiende-eeuse Ortodoksie het duidelike spore van ’n verhoogde post-Reformatoriese spiritualiteit vertoon. Duitse teoloë soos Johann Arndt (1555–1621), Christian Scriver (1629–1693) en Martin Moller (1547–1606) – hoewel tradisioneel beskou as behorende tot die Duitse Ortodoksie – sou as ‘proto-piëtiste’ (oftewel ‘voorloper-piëtiste’) beskryf kon word vir sover hulle die veranderde gees van post-Reformatoriese mistieke spiritualiteit geadem het. Reeds die sogenaamde gereformeerde en Lutherse Ortodoksie het deel gehad aan die nuwe mistieke spiritualiteit wat oor Europa gespoel het. Hierdie ontluikende mistieke kultuur het twee belangrike implikasies gehad: eerstens maak dit die onderskeid tussen Ortodoksie en piëtisme aan die hand van formele onderskeidingskriteria bykans onmoontlik; en tweedens vertoon die piëtisme ná die Hervorming ’n naatlose profiel van verdiepte vlakke van mistieke spiritualiteit – ’n neiging vanaf die objektiewe na die subjektiewe, vanaf die leer na die lewe, en vanaf die leerstellige na die spirituele ego-belewenis.

Die ego-tekste van gelowiges aan die Kaap weerspieël gemeenskaplike tendense van ’n spirituele mentaliteitsprofiel hunkerend na die geestelike eenwording met Christus. Dit impliseer geensins dat gelowiges hulle spirituele belewenisse tot dieselfde mate as medegelowiges ervaar het nie. In die algemeen kan wel opgemerk word dat hierdie piëtistiese godsdienskultuur aan die Kaap ’n belangrike spirituele kragbron onder moeilike en beproewende omstandigede vir gelowiges was. Alhoewel die spirituele belewenisse van Kaapse gelowiges geestelike tendense weerspieël wat nie maklik vir hedendaagse gelowiges toeganklik is nie, dui die ego-nalatenskap van piëtistiese praktisyns op ’n profiel van intense vlakke van spirituele energie en geestelik deurleefde werklikhede wat die fisieke sowel as geestelike uitdagings van die pionierslewe tegemoet getree het. Hierdie godsdienskultuur van Kaapse piëtiste dui op ’n mentaliteitsprofiel wat duidelik-omlynde karakteristieke vertoon: die opbloei van ’n persoonlike, mistiek-getinte, affektiewe en individualistiese spiritualiteit wat in selfontlediging, spirituele illuminasie en mistiek-geneigde belewenisse gekulmineer het, na godsdienstige besinning en die belewenis van spirituele behae gestreef het, praktyke van meditasie en kontemplasie beoefen het, asook belewenisse van ekstase, periodieke ervarings van sielverlating en verwerping gehad het en wat deur die intense hunkering van die menslike siel ter vereniging met Christus oorheers is.