In sy gewilde biografie oor John Daniel Kestell (1854–1941) bespreek P.J. Nienaber die bynaam ‘Vader’ Kestell wat Afrikaners aan hierdie NG Kerk-predikant gegee het. Volgens Nienaber getuig hierdie titel van die ‘ganse’ liefde wat ‘sy’ mense vir hom gehad het. Die naam ‘Vader’ is nie eers ná sy dood aan hom gegee nie, maar reeds gedurende sy lewe omdat ‘Vader’ Kestell as ’n besondere geestelike leier hom ontferm het oor die geestelike en materiële welsyn van die mense om hom, veral die Vrystaatse Afrikaners. So het Kestell mettertyd as die vader van sy mense bekend geword.

Hy was klein van postuur, sagmoedig, bemoedigend en positief van geaardheid – eenvoudig, maar ‘diep-innig’ in sy preke en toesprake. Inspirasie het vanaf hom uitgegaan sonder enige groot vertoon – iets wat president M.T. Steyn laat sê het dat ds. Kestell – die president het hom tot die einde van hulle saamwees as ‘dominee’ aangespreek – as ’n veldprediker-pastor in die Anglo-Boereoorlog (ABO) vir hom, as staatshoof van die Republiek van die Oranje-Vrystaat (OVS), meer beteken het as ’n ‘hele kommando’ (Nienaber 1971:91).

Wat uit sy omgang met mense, sowel as uit sy skryfwerk as ’n aktiewe en gewilde skrywer in veral Afrikaans, duidelik blyk, is dat Kestell ’n sigbare en voelbare pastorale of versorgende herdersaanslag gehad het. Hierdie eienskap het sy werk as geloofsleier des te meer effektief gemaak. Die bynaam ‘Vader’ getuig van sy tasbare liefde vir die mense rondom hom. As ’n pastor-prediker wat die pro-oorlogshouding van president M.T. Steyn en sy militêre aanvoerder, generaal C.R. de Wet gesteun het, wou Kestell die Boere-kommando’s as ’n nie-vegtende veldprediker vergesel.¹ Hierdie begeerte het uit sy lewensroeping voortgespruit en het volkome by sy persoonlikheid gepas. In 1899 het hy by die ABO betrokke geraak deur die manne van sy gemeente, die NG Kerk Harrismith, op kommando as dominee by te staan. Hy het dus gekies vir die bediening van ’n veldprediker-pastor as ’n verlengstuk van sy gemeentewerk (Van Schoor 1992:80). Sy doel was om die burgers in hulle geloof in die drie-enige God op te bou en, in sy eie woorde, om te help om die ‘heiligheid’ van die onafhanklike Rep. OVS as ’n gawe van die Here te beskerm. Na sy mening moes hierdie beskerming – in 1899 ’n saak van eer vir die Rep. OVS as ’n modelstaat² – deur ’n defensiewe oorlog teen die aggressiewe, imperialistiese Brittanje verwesenlik word (Kestell s.a.:280; Van Schoor 1992:88).

Sy blywende identifisering met die houding van Steyn en De Wet tydens die ABO sou hom teen die amptelike einde van die oorlog op 31 Mei 1902 die enigste ‘bittereinder’ onder die dominees by die Vrystaatse burgers in die veld maak. Die sogenaamde ‘bittereinders’ was die ongeveer 22 000 Boere wat hulle tot aan die einde van die oorlog – wat van Junie 1900 tot 31 Mei 1902 geduur het – militêr teen die Britte verset het (Pretorius 2001:243; Van der Watt 1980:196).

Hierdie pastorale ingesteldheid of aanslag van ‘Vader’ Kestell as veldprediker-pastor tydens die ABO staan in hierdie artikel sentraal. Wat was dit in die houding en optrede van ‘Vader’ Kestell as veldprediker wat ’n pastorale ingesteldheid verraai en van hom ’n geestelike herder of pastor gemaak het? In hierdie verband word sy benadering tot individue en groepe sowel as vergaderings ondersoek.

In die slot van sy boek, Met de Boerenkommando’, wat kort ná die ABO verskyn het – som Kestell (s.a.) self sy geestesingesteldheid en bediening as bittereinder-predikant vir die Boere só op:

Naas die beskrywing van sy geloof blyk die pastorale hart van ‘Vader’ Kestell ook uit die voorwoord van die boek oor sy lewe by die Boere-kommando’s. Hierin vermeld hy dat hy as notulehouer van die Vredesberaad van die Boere op Vereeniging in die laaste twee weke van Mei 1902, hierdie notule as ’n aanhangsel in sy Met de Boerencommando’s wou uitgee, maar dat dit nou in generaal De Wet se De strijd tusschen Boer en Brit die ‘licht’ sou sien. Wat pastor Kestell nie sê nie, is dat hy by die Amsterdamse uitgewers van beide boeke, Höveker en Wormser, ingewillig het dat De Wet se boek eers in Europa gepubliseer word omdat dit daar ’n gewillige mark sou vind. Die pastor-dominee was as ’n gesoute skrywer ook bereid om die manuskrip oor die ABO van hierdie vermaarde generaal³ te redigeer en taalkundig te versorg. Hulle was immers Boere-bittereinders, vriende en geesgenote (vgl. Van Schoor 2005).

Ter wille van die historiese geloofwaardigheid van sy eie boek moes hy primêre bronne gebruik. Van historiese belang is sy werk, Met de Boerencommando’s, as sy eie oor- en ooggetuienis, asook Kestell en Van Velden se amptelik-goedgekeurde notule van Die vredesonderhandelinge van einde Mei 1902, soos in 1982 uitgegee is. Hierdie twee here – onderskeidelik uit die Vrystaat en die Transvaal – is deur hulle republikeinse regerings ‘te velde’ aangewys om die Boere-beraad oor vrede ná die ABO te notuleer (Kestell & Van Velden 1982:4, 13).⁴

Sonder om dit hier te debatteer, kan gesê word dat ‘Vader’ Kestell se persoonlike beklemtonings en pastorale inslag duidelik blyk uit dit wat hy van die sprekers weergee. Deur die bril van Kestell as notulehouer by die Boere-beraad van 15–31 Mei 1902 oor vrede ná die ABO, kom iets na vore van sy eie oordeel ten opsigte van wat belangrik is en wat in die konteks die toon aangee. Sy empatie met bittereinders soos Steyn, De Wet, De la Rey, Hertzog, Beyers, Botha, Smuts,⁵ en ander word sonder enige dramatiese vertoon verraai deur die woordkeuses in sy notule. Kestell was ’n sensitiewe taalgebruiker, geroepe predikant en pastor, en boonop ’n oortuigde Boere-bittereinder.

Daar is aangetoon dat Kestell hom by die Vrystaatse magte in die ABO gevoeg het met die uitsluitlike doel om as veldprediker of pastor-dominee ’n bydrae tot die oorlogspoging van sy Republiek, die Oranje-Vrystaat, te lewer. Vir hom was hierdie diens onder die burgers ’n verlengstuk van sy lewensroeping – dit het dus ook ‘van Bo’ gekom. Daarom sou dit Bybels én toepaslik wees vir die situasie. Volgens Kestell was die Bybel die lewensomvattende norm vir diens aan God met die hele hart in elke faset van die lewe. Roepingstrou was vir hom die gehoorsame gevolg van geloof in God. Anders gestel: Kestell wou alleen die Woord van God, en dus God self, onder die mense verteenwoordig, want alle mense is immers geroepe beelddraers van God. Kestell het die verkondiging van die Woord met sy aanvoeling as pastor gekombineer en geïntegreer. Hy was ’n pastor wat die Woord met empatie verkondig het en toeganklik was vir die reaksie van sy hoorders binne hulle situasie.

Die pastorale kant van Kestell se roeping en persoonlike mondering het ook na vore gekom in sy aandeel aan die bekende Vrystaatse Driemanskap.

Daar is reeds gewys op die Vrystaatse Driemanskap tydens die ABO: M.T. Steyn, die staatsman; C.R. de Wet, die krygsman; en J.D. Kestell, die godsdiensleier. ‘Vader’ Kestell se stilswyende aanvaarding van hierdie bynaam in die Vrystaatse konteks toon sy diepe identifisering met die Rep. OVS as Boere-republiek en politieke eenheid. Meer nog, sy ‘verwerwing’ en aanvaarding van hierdie bynaam beklemtoon sy sosiale inlywing in ’n gemeenskap waarin Afrikaans en Afrikaners doelbewus en eksplisiet gefunksioneer het.

Kestell was van Britse herkoms en het 46 jaar oud geword in 1900; dus ’n uitgesproke Christen-Afrikaner en Vrystater in die fleur van sy lewe. As bewys van hierdie verbintenisse, én van sy pastorale ingesteldheid, het Kestell in ’n besondere verhouding met Steyn en De Wet gestaan as voorvat-Boere tydens die ABO.

Dit wil voorkom asof die Rep. OVS-kommando’s die veldpredikers as tradisionele dominees uit die gevestigde kerke in breë trekke gerespekteer het. As veldpredikers was hulle, wat die aard en inhoud van hulle werk betref, soos in sommige gereformeerde kerke: in die praktyk tot ’n groot mate aan hulleself oorgelaat. Hierdie werk het in beginsel om die profetiese, priesterlike en koninklike ampte van Christus as Hoof van die kerk (NG Kerkorde 2011:6–7; NG Kerk-Uitgewers 1982:47) gedraai; meer spesifiek dus om prediking en pastoraat. ‘Vader’ Kestell (s.a.:42, 52, 58, 70, 78, 102, 104) het op Sondae ‘veldkerk’ gehou, begrafnisse waargeneem, en bid- en dankdienste in kommando’s gereël. By geleentheid het hy ook kerkdienste vir vroue in die dorpe waargeneem. Aan die begin van die oorlog het Kestell boonop in die amptelike blad van die Vrystaatse NG Kerk, Die Fakkel, verslag gedoen oor godsdiens op kommando. Hierdie publikasie is egter tydens die funksionering van die ABO gestaak.

’n Gebeurtenis in die ABO wat Kestell (s.a.:70–74) diep neerslagtig gestem het, was generaal Marthinus Prinsloo en ongeveer 4000 man se oorgawe aan die Britte op 29 Julie 1900. Dit het op Surrender Hill in die Brandwaterkom naby Fouriesburg plaasgevind. Hierdie oorgawe het sy hoop op oorwinning in wat hy as ’n ‘heilige oorlog’ beskou het, laat wankel, en hom moreel afgetakel en negatief gestem. Ná ’n geestelike worsteling was hy skaam oor sy kleingeloof en, volgens hom, sy pogings om die Here te manipuleer.

Volgens Kestell kan ’n mens nie verwag dat die Here jou gebede vir die staatsowerheid móét verhoor bloot omdat jy sy eise vir tussenstaatlike geregtigheid erken nie. Die Here God is die soewereine God, en mense is geroep tot gehoorsaamheid aan sy regering – maar nie om daardie gehoorsaamheid as ’n mensgesentreerde dwanginstrument te gebruik nie.

Ongeveer ’n maand later het die Boere, wat by Vegkop naby Heilbron saamgetrek het, verneem dat generaal De Wet hulle sou toespreek. Volgens ‘Vader’ Kestell se aanvoeling was die neerslagtige Boere gretig om na die generaal te luister ná die terugslag in die Brandwaterkom. Kestell (s.a.) vertel:

Tipies van Kestell as pastor het hy sy weergawe begin deur te fokus op hoe en wat generaal De Wet vir sy mense gesê en motiveer het – ’n wyse wat elemente van De Wet se persoon weerspieël en wat Kestell as pastor nie kon miskyk nie. Hy wys op die rede waarom die burgers graag na hulle generaal geluister het. Die lewensbeskoulike Christen en Boere-bittereinder Christiaan de Wet het, selfs ná ’n terugslag soos in die Brandwaterkom, nie opgegee nie. Die gees en wil van die Vrystaatse burgers wat hier vergader was, was aanvanklik huiwerig, maar het later weer koers gekry.

Vir die hoofkommandant was die deelname van die Rep. OVS aan die ABO van die begin af – soos ook vir M.T. Steyn⁹ – ’n saak van geloof in God. By die Boere-beraad van 15–31 Mei 1902, wat die Vrede van Vereeniging voorafgegaan het, sê generaal De Wet opnuut (Kestell & Van Velden 1982):

De Wet, die militêre leier en strateeg, en Kestell, die veldprediker en pastor, sou saam met staatsman M.T. Steyn die drama in die Brandwaterbekken oorleef. Die generaal het gemotiveer, die staatsman het met sy aanwesigheid en visie geïnspireer, en die pastor het gemoedere met gebede en woorde van geloof opgebeur.¹⁰

Vir ‘Vader’ Kestell as prediker-pastor was die militêre weerstand van die ZAR en die Rep. OVS tydens die ABO – selfs ná die terugslag by Brandwaterkom op 29 Julie 1900 – geensins tevergeefs nie. Vir hom was die uiteindelike Britse oorwinning in wat hy as ’n geregverdigde oorlog vir die Boere beskou het, nie ’n teken dat die Here Hom téén die twee Boere-republieke of téén die Afrikaner verklaar het nie.

Aan die einde van Met de Boerencommando’s beklemtoon Kestell (s.a.) met diepe oortuiging:

Kestell proklameer hiermee opnuut die wêreld van die gees en die ware geloof wat nie voor die wêreld van die swaard buig nie. Daarom, meen hy, moet die swaard sy eie onmag besef teenoor ’n geankerde Christelike gees en geloof. Die Britte, met hulle oortuiging, geskoei op die kringe van ’n konsekwente evolusionêre denke dat mag gelyk is aan reg, mislei hulleself.

Selfs ná die ABO, so skryf Kestell (s.a.:280), bly ‘het Afrikaansche volk een onuitdelgbaar element in het britsche rijk’.

Behalwe vir prediking en pastorale sorg moes ds. Kestell ook ander pligte as predikant gedurende die ABO vervul. In die maand ná Prinsloo se oorgawe in die Brandwaterkom het hy saam met die burgers oor ’n brug oor die Valsrivier in die Noord-Vrystaat beweeg.

‘Den volgenden dag viel mij een pijnlijke plichtsvervulling te beurt’ (Kestell s.a.:84). ’n Swart man is deur ’n Boere-krygsraad ter dood veroordeel omdat hy ‘een blank meisje’ verkrag het. ‘Vader’ Kestell is as pastor en leraar versoek om die veroordeelde vir die dood voor te berei. Vir hom (Kestell s.a.) was hierdie vonnis in die betrokke omstandighede wel aanvaarbaar, maar tog pynlik:

Weereens bring ‘Vader’ Kestell die boodskap van geloof en gehoorsaamheid na alle mense in ’n gebroke wêreld – omdat die beeld van God in die mens, selfs in die ongehoorsame sondaar, op God se bevel herstel moet word.

Na sy worsteling met die Here na aanleiding van die gebeure in die Oos-Vrystaat op 29 Julie 1900, was Kestell (s.a.:75, 163) as ‘Vader’ geloofsmatig nie weer op moedverloor se vlakte nie. Soos die staatshoof in die Driemanskap dit reeds kort voor die ABO, op 27 September 1899, in die Vrystaatse Volksraad gestel het: ‘As ons betrokke raak, sal ons die stryd tot die bittereinde voer – dan sal die vyand respek vir die kinders van die Afrikaner hê’ (OVS Volksraadsnotule 1899:145–146).

Soos sy president was Kestell (s.a.:5) ook oortuig dat Brittanje in die ABO die aggressor was en dat die Boere, uit noodweer, op selfverdediging geregtig was. Kestell het Brittanje se miskenning van die reg van die ZAR en Rep. OVS op staatkundige onafhanklikheid as ’n groot onreg beskou – ’n miskenning wat, volgens hom, bots met die ‘heilige’ of voor-God-verantwoorde strewe van die Vrystaat na onafhanklikheid (Kestell s.a.:280; Van Schoor 1992:88). Die hatigheid onder lede van die Britse regering, dat die Afrikaner uitgewis moes word omdat hy ’n struikelblok vir Britse imperialisme en magsug in Afrika was, het volgens die veldprediker-pastor Kestell lynreg teen die wil van God ingedruis (Kestell s.a.:42, 285; Van Schoor 1992:95). Dit het openlik met die Woord – met die sesde gebod self – gebots.

Omdat Kestell uit eie ervaring geweet het wat dit is om moedeloos te wees, het hy as bittereinder later ’n begrip ontwikkel vir burgers wat uit neerslagtigheid as ‘hensoppers’ die wapen neergelê het. Wat hy egter nie kon begryp nie, was waarom sommige Boere as joiners die wapen teen hulle eie mense opgeneem het (kyk Grundlingh 1979). Vir Kestell (s.a.:170) as pastor was die begeerte om te join, vanuit sy Christen-Afrikanerhart, ‘moeilijk te begrijpen’. Weereens praat Kestell met ’n pastorale inslag: ’n joiner wat op sy eie mense skiet, verteenwoordig vir hom ’n radikale vorm van verraad – maar die pastor stel dit sagkens, met deernis: dit is ‘moeilijk te begrijpen’.

Die veldprediker-pastor het die ABO betree sonder militêre wapens of skietgoed. Sy wapens was die Bybel, die middele vir die versorging van gewondes en ’n afskrif van die veelgeroemde toespraak van president Steyn in September 1899 in die Vrystaatse Volksraad – die toespraak wat die Rep. OVS se toekomstige betrokkenheid by die oorlog gemotiveer het. ‘Ik verlies liever de onafhanklikheid van de Vrystaat met eer dan die te behouden door oneer of ontrou’ (OVS Volksraadsnotule 1899:23; Van der Merwe 1921a:255). Hoe anders kon dit wees? Die Rep. OVS het reeds in 1889, en weer in 1897, ’n defensiewe verbond met die ZAR gesluit wat bepaal het dat, indien die ZAR bedreig sou word, die Rep. OVS nie afsydig of neutraal sal bly nie. Steyn het dus, weliswaar op ’n nie-wetenskaplike vlak, gewerk met die beginsel van die prinsipiële, strukturele gelykwaardigheid van state, wat in die twintigste eeu as ’n Christelike uitgangspunt in die volkereg erken sou word (Wessels 1977:205).

Generaal de Wet en pastor Kestell was saam met hulle president dit eens: soos enige ander mens bly ’n Christen-staatsman, onder watter omstandighede ook al, by sy woord. Vir Kestell was ’n militêre mag of ’n sterk staatsowerheid nie noodwendig reg nie. Hy wou, as Protestant van gereformeerde inslag, liewer altyd tot eer van God lewe – sy spreuk was immers ook soli Deo gloria! (Oberholster & Van Schoor s.a.:81–82; OVS Volksraadsnotule 1899:23; Van Schoor 1997:162). In hierdie opsig was M.T. Steyn se staatkundige integriteit en insig vir Kestell ‘verbluffend’; en dáárom, het hy geglo, moes die politiek self ook altyd na die eer van God soek.

Die pastor-veldprediker het, op grond van sy rol as pastor en sy belewenis van die emosies van die betrokkenes, kort ná die ABO aan sy swaer, Nico Hofmeyr, geskryf: ‘The armies of England have overthrown us. but the Afrikaner spirit lives!’ (Van Schoor 1992:141). ’n Buitestaander, Loe (1985:210), het in die twintigste eeu tot dieselfde gevolgtrekking gekom: ‘events of the Boer War had guaranteed that Afrikaner nationalism would survive’.

As notulehouer tydens die beraadslagings rondom die Vrede van Vereeniging (15–31 Mei 1902) het Kestell ook hier sy pastorale ingesteldheid en empatie getoon. As notulehouer van die Boere-vredesberaad kon hy dit algaande by die Boere-verteenwoordigers aanvoel: ‘ons het nou gekom by die einde van die bittereinde’ (Kestell & Van Velden 1982:51–175).

Daar is aangetoon dat Kestell ’n vaardige en bekwame skrywer was. Uit sy skryfwerk wat tot vandag toe bewaar gebly het, blyk sy vermoë om hom vlot en doelgerig in ten minste drie tale uit te druk: Engels, Nederlands en, rondom 1900, die opkomende Afrikaans as skryftaal.

Hierdie taalvaardigheid kom duidelik na vore in Kestell en Van Velden se gedrukte notule oor die vergaderings wat tot die Vrede van Vereeniging gelei het – ’n vredesluiting wat kort voor middernag op 31 Mei 1902 tot stand gekom het tussen die twee Boere-republieke en Brittanje (Kestell & Van Velden 1982:174).

Wanneer daar steeds op die spore van ‘Vader’ Kestell as pastor-veldprediker in die ABO van 1899–1902 voortbeweeg word, verdien die gepubliseerde notule van die vredesonderhandelings aan die einde van Mei 1902 besondere aandag. Hierdie dokument bevestig die stelling dat die ABO van 1899–1902, kragtens die Christelike volkereg, primêr ’n oorlog tussen twee onafhanklike state was, naamlik die ZAR en Rep. OVS as Boere-republieke, teenoor Brittanje as ’n omvangryke imperiale moondheid. Die notule van Kestell en Van Velden is in 1982 gepubliseer onder die titel:

In hierdie dokument lê daar ook duidelike spore van ‘Vader’ Kestell as Boere-pastor en veldprediker.

Met betrekking tot die tema van hierdie artikel, handel hierdie spore van Kestell veral oor twee sake: eerstens, die bydraes van die leidende figure onder die Boere tydens die vredesberaad; en tweedens, die uitstaande gebeure wat die uiteindelike besluit van die vergadering beïnvloed het. Dit is juis hierdie twee kwessies wat tot die aanvaarding van die Britse vredesvoorstelle deur die 60 afgevaardigdes van die ZAR en Rep. OVS op die Boere-beraad te Vereeniging gelei het.

Vir hierdie Boere was die Vrede van Vereeniging ’n bittereindervrede, en 31 Mei 1902 het die einde van hierdie bittereinde verteenwoordig (vgl. Van Schoor 2005:245–247).

Op grond van dit wat in die daaropvolgende paar dae plaasgevind het, kan daar gesê word dat generaal Jan Smuts, altyd skerp van insig, op die voorlaaste dag (30 Mei 1902) van die Boere-beraad te Vereeniging, die heersende gevoel onder die bittereinders opgesom het toe hy die veelbesproke begrip ‘bittere einde’ aangeroer het. Hy het gevra dat die 60 Boere-afgevaardigdes moet erken dat die einde nou aangebreek het – maar in ’n veel bitterder vorm as wat hulle verwag het. Vir hulle sou die dood sagter en soeter gewees het as ‘die stap waartoe ons nou moet oorgaan’.

Ooreenkomstig die sentrale sin wat sedert die onthulling daarvan op 16 Desember 1913 (Van Schoor 1993:2) op die naald van die Vrouemonument staan – Uw wil geschiede – sê Jan Smuts: ‘ons buk voor God se wil’. Hy vervolg byna profeties:

Jan Smuts kyk vanuit sy bittereinder-posisie wyer as slegs die Afrikaner wanneer hy oor die toekoms van Suid-Afrika besin. Vir hom het die bittereinders, as ’n gerekende faktor in die land, ’n roeping wat verder strek as die oorlewing van die Afrikaner alleen. Daarom verwys hy na die ‘ganse volk’ van Suid-Afrika.

Die bittereinder-generaal, J.H. de la Rey, loop Smuts in hierdie opsig vooruit wanneer hy reeds op 29 Mei 1902 op dieselfde Beraad sê: ‘… hierdie byeenkoms [is] die einde van die oorlog’. Hy vra: ‘Wat is geloof?’ En sy antwoord is ewe kort en deurslaggewend: ’n oorlog in die geloof beteken om te sê: ‘Heer, laat U wil geskied … nie my wil om oorwinnaar te wees nie’. Elke Boer moes sy eie wil opsy skuif en doen soos God hom lei.

Volgens De la Rey het die finale voorstel van Brittanje aan die Boere-beraad nie veel nuwe voordeel vir die Boere ingehou nie, maar beding tog ‘die een en die ander’. Indien die Boere-beraad nou sou besluit om die oorlog voort te sit, sou hulle – in die ellendige toestand wat op die vergadering beskryf is – ‘hierdie volk wat so trou was tot hensop drywe, en so sal die oorlog tot ’n oneervolle einde loop. Afgevaardigdes bedink wat julle doen’ (Kestell & Van Velden 1982:136).

Behalwe dat Smuts en De la Rey met hulle ‘Uw wil geschiede’ ’n verantwoorde vertrekpunt vir die mens se verstaan van God se wil bied, gee hulle ook ’n vertolking met argumente wat vir Kestell besonder aanvaarbaar moes wees. Hierdie argumente het by hom weerklank gevind toe hy in 1913 by die inwyding van die Vrouemonument dieselfde tema uitgelig het, en daarom het hy dit in sy notule van die Beraad in besonderhede weergegee. Die uitdrukking, wat Kestell se mentor, M.T. Steyn, op die Vrouemonument laat aanbring het, (Strauss s.a.: NGB artikel 8) is waarskynlik deur die Boere tydens hierdie krisistyd dikwels bespreek. Dat ‘Uw wil geschiede’ sentraal op die Vrouemonument staan, dui waarskynlik daarop dat die bittereinders, saam met hulle president – die ‘siel van die vryheidstryd’ – hieroor geworstel het en uiteindelik in hierdie sinnetjie die antwoord gevind het. Die saak en oplossing was waarskynlik in 1913 nog so lewend en aktueel dat dit sonder enige noemenswaardige weerstand op die Vrouemonument verewig is (Strauss s.a.:9).

Generaal De la Rey se inset op die Boere-beraad het dadelik steun gekry. Volgens landdros Bosman van Wakkerstroom het die generaal ‘rondborstig’ gepraat: ‘Dit sal vir meer as een van ons lig gee op wat ons moet beslis.’ Kommandant H.S. Grobler van Bethal het bygevoeg dat die:

Teen die einde van die Boere-beraad op Saterdag 31 Mei 1902 het generaal De Wet – self ’n bittereinder vir wie deelname aan die ABO ’n suiwer geloofsaak was – verklaar dat dit steeds vir hom só was en dat hy kon voortveg. Tog het hy beklemtoon dat die Beraad ‘tot één doel geraak, want dit sal vir die toekoms van onberekenbare waarde wees’. Daarop het die Boere-beraad van 60 afgevaardigdes die kommissievoorstel van advokate Hertzog en Smuts aanvaar. Hierdie voorstel het die sienswyse van die Beraad opgesom en die Britse vredesvoorstelle met ’n motivering aanvaar. Van die 60 Boere het 54 ten gunste van die voorstel gestem en slegs ses daarteen. Die kern van die motivering was dat ’n voortsetting van die oorlog op hierdie stadium tot die maatskaplike en stoflike vernietiging van die Afrikaner en sy nageslag kon lei. Dit is in die verslag as die enkele grootste rede aangegee waarom die vredesvoorstel van die Britse regering aanvaar moes word (Kestell & Van Velden 1982:168–171).

Die notulehouer en bittereinder het onthou dat hy dieselfde argument in die omgang gebruik het. Hy het daarmee saamgestem. Daarom raak hy teen die einde van sy pasgeskrewe boek, Met de Boerencommando’s, byna dramaties-nostalgies. Hy (Kestell s.a.) som die Boere en die einde van hulle bittere einde só op:

Die pastor wat as herder vir sy skape sorg, praat met trots oor die ‘hoofden …’ en ‘het volk’ wat nie ter wille van krygsmanstrots of formele oorwegings onvoorwaardelik aan die Britte oorgegee het nie, maar:

Vir pastor Kestell as bittereinder het dit dus nie om ’n onvoorwaardelike oorgawe van Boer aan Brit gegaan nie, maar om die aanvaarding van die Britse voorstel deur die Boere self – ’n besluit wat hulle uit eie oortuiging geneem het. Daar was vrede, nie omdat Brittanje dit op die ZAR en Rep OVS afgedwing het nie, maar omdat die Boere die Britse voorstelle, hoewel aanvanklik huiwerig en skoorvoetend, selfstandig aanvaar het (vgl. Kestell & Van Velden 1982:121–175; Strauss 2025).

In die slot van Met de Boerencommando’s vertel die veldprediker-pastor dat ’n gees van ‘tegezin in verderen tegenstand’ gaandeweg van die Boere-beraad op Vereeniging besit geneem het. Die besef dat hulle tevergeefs teen hierdie gees probeer stry, het mettertyd tot die meeste Boere deurgedring. Kestell se aanvoeling as pastor het hom in die loop van die debat laat besef dat hierdie onderliggende gees ’n bepalende rol in die Beraad se besluitneming sou speel. ’n Emosionele golf het tydens die Beraad opgebou – aangevuur deur debatte, verslae oor die stand van sake in die ABO, die gemoedstoestand en die omstandighede waarin die afgevaardigdes verkeer het (Kestell s.a.:273).

Die uiteindelike besluit om die Britse regering se voorstelle met 54 teenoor 6 te aanvaar, is dus nie slegs op beredeneerde gronde geneem nie. Kestell as pastor en notulehouer kon hierdie onuitgesproke golf in die verloop van die debat aanvoel. De la Rey se stelling: ‘Gij kunt spreken wat gij wilt, besluiten wat gij wilt; maar wat gij ook doet: hier in de vergadering is het einde van die oorlog’ het die emosionele verset teen ’n voortsetting van die oorlog ontbloot – ’n verset wat vervolgens deur argumente versterk is (Kestell & Van Velden 1982:121–175).

As notulehouer voeg Kestell ’n opmerking van Smuts by dié van De la Rey: ‘Dit is voor ons een groot oogenblik, misschien het laatste, waarin wij als vrij Volk en vrije regeering zullen bij elkaar komen’. Volgens Kestell was argumente vir die voortsetting van die stryd deur die twee republieke op hierdie stadium tevergeefs. Al het die kommando’s, wat voor die Beraad oor die saak geraadpleeg is, opdrag gegee om volhardend te veg vir onafhanklikheid, moes die Beraad op grond van die tendense in die vergadering, volgens De la Rey, besluit ‘nie net vir “uw eigen dorp” nie “maar voor het gansche land”’. Voortveg was dus eenvoudig nie meer ’n uitweg nie (Kestell s.a.:273).

Soos Kestell as pastor dit aan die einde van sy boek Met de Boerencommando’s stel: die harde, onverbiddelike werklikheid het die Boere-beraad nou in die gesig gestaar. Die einde van die spreekwoordelike ‘bittereinde’ was daar. Generaals De la Rey en Smuts het ’n saak bepleit wat die stoere bittereinder, Kestel, self genotuleer en onderskryf het: ‘Daardie aand, kort voor elfuur, was albei Regerings weer in Pretoria’. Vyf minute oor 11 het die eerste Boer en Brit in Melrosehuis die vredesooreenkoms geteken. Vir die Boere-republieke het waarnemende presidente S.W. Burger van die ZAR en C.R. de Wet van die Rep. OVS eerste geteken. Daarna het die lede van hulle regerings gevolg. Heel laaste het Kitchener en Milner namens Brittanje geteken.

Dit was stil …

Waarskynlik wou dominee Kestell met sy notulepen vir oulaas ’n stukkie oor sy geliefde mentor byvoeg:

As pastor wou Kestell sy geliefde bittereinder-president uitlig in sy persoonlike omstandighede hier aan die einde van die Vrystaat se ‘vryheidstryd’. Kestell doen dit – gesien die omstandighede – vir die soveelste keer op pastoraal deernisvolle wyse. Hy sê nie dat sy president met sy bittereinder-houding stroomop en uitgestoot is nie; hy klee hom egter steeds met dieselfde begrip en respek as voorheen. President Steyn was, ten spyte van alles, tog triomferend: hy hoef nie te doen wat hy nie wou doen nie.

Kestell was ’n pastor-veldprediker met ’n Christelik-gefundeerde geestelike aanvoeling; ’n pastor wat oplossings gesoek het wat in ooreenstemming met sy Christelike geloof en oortuigings was, en wat met herderlike sensitiwiteit en ontvanklikheid met die mense om hom – as medemense – omgegaan het. Hy was ’n pastor-veldprediker wat deur sy persoonlikheid, insig en aanvoeling by vriend én vyand respek afgedwing het.

Hy was egter nie op persoonlike eer ingestel nie. Hierdie artikel het hierdie stelling met voorbeelde gestaaf. Dit gaan oor ‘Vader’ Kestell – ’n man wat deur sy tasbare omgee en eenvoudige, egte kommunikasie ’n geliefde kerk- en godsdiensleier geword het; ’n realistiese kerkleier wat tegelyk ’n pastor en ook ’n prominente Christelike volks- of kultuurleier was; iemand wat, as geliefde pastor van sy mense, tereg die bynaam ‘Vader’ gekry het.